مقدس‌ترين مقدسات خود مىشمارد همين‌مقدار ارزش را دارد يا ندارد ؟ عرض مىكنم از يك نظر اگر به آزادى نظر بكنيم مىبينيم اين‌همه ارزشى كه به آن داده‌اند استحقاق آن را ندارد ، بيش از اندازه براى آن ارزش قائل هستند . ولى از ديدگاه ديگر كه نگاه بكنيم مىبينيم حق داشته‌اند كه اين‌همه مقام آزادى را بالا ببرند . اما ديدگاهى كه از آن ديدگاه آزادى اين ارزش را ندارد اين است كه معنا و حقيقت آزادى جز نبودن سد و مانع براى تجلى فكرى و عملى بشر چيزى نيست . مىگوييم بشر آزاد آفريده شده است و بايد آزاد زندگى كند يعنى افراد ديگر در مقابل تجليات فكرى و عملى او مانعى ايجاد نكنند و حتى بالاتر ، فكر و عمل او را در خدمت خود نگيرند ولى اصل خود آزادى كه فلاسفه تعريف كرده‌اند ، به معنى نبودن قيد و نبودن مانع و سد در جلو تجليات فكرى و عملى بشر است . وقتى كه معنى آزادى نبودن مانع است پس آنقدر ارزش زياد ندارد ، براى اينكه يك موجود بيش از آن اندازه كه احتياج به عوامل منفى دارد احتياج به عوامل مثبت دارد . مثال عرض مىكنم : يك گل براى اينكه ترقى و تجلى داشته باشد ، سير كمالى خودش را طى كند و به آن قلّه‌اى كه براى او تقدير شده است برسد احتياج به يك سلسله عوامل مثبت و بعضى عوامل منفى دارد ؛ احتياج به خاك ، آب ، هوا ، حرارت و گرمى و نور ، كمكهايى كه باغبان مىكند و امثال اينها دارد و احتياج دارد به اينكه سد و مانعى براى اين گل وجود نداشته باشد ؛ مثلًا اگر گلى را كه بايد در يك زمين يك متر در يك متر خاك وجود داشته باشد و ريشه بدواند ، در يك گلدان كوچك قرار بدهند و سدى در جلو پيشروى او ايجاد كنند يا در بالاى او سقفى و مانعى قرار بدهند ، مانع آزادى تجلى اين گل شده‌اند . گل ، هم به آن عوامل مثبت احتياج دارد و هم به نبود مانع يعنى به اين عامل منفى . وقتى انسان دربارهء گل فكر مىكند ، در درجهء اول راجع به عوامل مثبتش فكر مىكند ، راجع به خاك و آبش فكر مىكند ، راجع به نور و هوا فكر مىكند ، راجع به باغبان فكر مىكند ، راجع به موادى كه براى تقويت او لازم است فكر مىكند ولى دربارهء اينكه سد و مانعى در كار نباشد آنقدر فكر نمىكند يعنى آنقدر براى اين مسئله اهميت قائل نيست . پس اگر از اين ديدگاه نگاه بكنيم مىبينيم البته آزادى نعمتى است براى گل ، و هم نعمتى است براى انسان اما نعمتى است در مرتبهء متأخر از عاملهاى مثبت در زندگى گل يا انسان . ولى وقتى كه از يك ديدگاه ديگر نگاه مىكنيم مىبينيم بشر حق داشته است و